Dzieci coraz częściej pytają AI o lekcje, relacje, decyzje i codzienne problemy. To wygodne, ale grozi osłabieniem poczucia sprawczości. Rezultat? Niepokój, niemożność samodzielnego zrobienia czegokolwiek. Jak ochronić przed tym nasze dzieci i nastolatków?
Jeszcze niedawno rodzic martwił się głównie tym, że dziecko siedzi za długo na TikToku czy gra po nocach. Dziś dochodzi kolejne zagrożenie: dziecko coraz częściej sięga po pomoc sztucznej inteligencji w praktycznie każdej sprawie. AI ma za nie napisać esej, rozwiązać zadanie, ale też… podjąć decyzję. Co odpisać koleżance? Co mam zrobić do jedzenia, jak mam w lodówce tylko jajka? Jak powiedzieć nauczycielowi, że nie zrobiłem zadania? Którą bluzę wybrać? Co zrobić, gdy się ze mnie śmieją? Jak mam się czuć?
Z pozoru to całkiem pożyteczne. Sama poprosiłam kiedyś AI, by jako szef kuchni (master chef) wygenerowało mi przepis na kotlety de volaille, uwzględniający sekretne tricki mistrzów kuchni i gdy poprosiłam potem prawdziwego szefa kuchni o opinię, stwierdził, że to całkiem dobry przepis.
Mimo to coraz częściej pytanie AI o poradę, czy zrobienie czegoś za człowieka staje się pierwszym odruchem dzieci i nastolatków. To jest konkretne zagrożenie – jeśli młody człowiek za każdym razem oddaje decyzję AI, nie ćwiczy własnej sprawczości. Nie sprawdza nawet czy potrafiłby problem rozwiązać samodzielnie. Nie doświadcza dylematu, a w rezultacie nie przeżywa też satysfakcji ze znalezienia rozwiązania.
I to jest tragiczne, ponieważ właśnie z takich drobiazgów buduje się odporność psychiczna i siła.
Pokolenie płatków śniegu
Jonathan Haidt opisał współczesne dorastanie jako przejście od dzieciństwa opartego na zabawie w realnym świecie i realnych relacjach (co wiąże się z pokonywaniem trudności) do dzieciństwa opartego na smartfonie. Młodzi ludzie dostali świat, w którym wszystko jest łatwe, dostępne od ręki, a jednocześnie, paradoksalnie – budujące poczucie niepokoju.
Bez pokonywania trudności nie nabywamy poczucia kompetencji, sprawczości. Zamiast: „wiem co zrobić, poradzę sobie” przy każdym wyzwaniu pojawia się pytanie: „kto (lub co) może to zrobi za mnie, bo ja nie umiem?”
Problem zaczyna się od rodziców zawiązujących dziecku buciki w przedszkolu, bojących się dać mu jakiekolwiek obowiązki domowe, czy zawożących nastoletniemu dziecku kanapki do szkoły, bo zapomniało. Rodzice robią to z miłości. Chcą oszczędzić dziecku stresu, porażki, konfliktu, samotności, nudy. Niestety efekt jest wręcz przeciwny.
Antykruchość – dlaczego dziecku potrzebne są małe trudności
Nassim Nicholas Taleb wprowadził pojęcie antykruchości – systemów, które nie tylko nie ulegają zniszczeniu pod wpływem trudności, ale wręcz dzięki nim rosną w siłę. To, co antykruche, potrzebuje niewielkich wstrząsów, by się rozwijać – jak mięśnie, które rosną dzięki wysiłkowi. Jak stal, która wzmacnia się dzięki hartowaniu.
Haidt w swojej książce „Niespokojne pokolenie” przypomina o koncepcji Taleba, podkreślając, że dzieci są z natury antykruche. Potrzebują trudności i wyzwań by się prawidłowo rozwijać.
Dziecko potrzebuje frustracji i samodzielnego kombinowania, by nauczyć się radzić sobie z coraz większymi wyzwaniami. Jeśli każdą trudność natychmiast niwelujemy rozwiązując problem za nie, dziecko pozostaje kruche: przy pierwszym większym wyzwaniu zostaje sparaliżowane niepokojem, bo nie ma doświadczenia: „kiedyś już się namęczyłem i dałem radę”.
Już samo wyręczanie dziecka we wszystkim przez dorosłych jest problemem, ale teraz pojawia się sztuczna inteligencja, zawsze dostępna i przyjacielska. Idealny doradca dla kogoś, kto boi się samodzielnego kroku.
Od „pomóż mi” do „zrób to za mnie”
Zarówno badania, jak i zwykła obserwacja pokazują, że dla wielu ludzi AI staje się protezą – myśli za nich, za nich rozwiązuje problemy.
AI mogłoby być narzędziem. Moglibyśmy np. poprosić: „Napisałem plan wycieczki. Sprawdź, czy nie pominąłem czegoś ważnego”. A jednak z reguły polecenie brzmi ” Stwórz plan wycieczki”.
Wydaje się, że to drobiazg. Po co się wysilać z tworzeniem planu skoro AI zrobi to lepiej i szybciej? Jednak, to ogromna różnica rozwojowa. W pierwszym przypadku AI jest jak nauczyciel sprawdzający poprawność rozwiązania i pokazujący jak można je udostonalić. W drugim protezą myślenia. A proteza używana bez potrzeby osłabia to, co miała wspierać.
Wyuczona bezradność w wersji cyfrowej
Martin Seligman opisywał już wiele lat temu zjawisko wyuczonej bezradności: sytuację, w której człowiek przestaje próbować, bo nauczył się, że jego działanie nie ma znaczenia. Aktualnie wyuczona bezradność zaczyna mieć formę: „po co mam w ogóle próbować, skoro AI zrobi to szybciej, lepiej?”.
Jeśli dziecko czy nastolatek za każdym razem omija etap zmagania się ze samym sobą, gromadzenia informacji, podejmowania decyzji , to pomimo otrzymania prawidłowego rozwiązania, niczego się nie uczy.
Jedna zasada od ręki: człowiek najpierw
Najprostsza zasada, którą moglibyśmy wprowadzić od ręki w każdym domu to:
Zanim zapytasz AI o poradę, spróbuj to rozwiązać samodzielnie.
Jeśli nie wyjdzie – czas na konkretne 3 pytania do samego siebie:
- Co już wiem na ten temat?
- Czego już spróbowałem?
- Gdzie dokładnie utknąłem?
Dopiero potem dziecko może skorzystać z AI. Ale nie poleceniem: „zrób za mnie”, tylko: „zadaj mi trzy pytania pomocnicze” albo „podpowiedz pierwszy krok, ale nie podawaj gotowej odpowiedzi”.
To zmienia układ sił. Dziecko zostaje autorem działania, a AI wraca do prawidłowej roli narzędzia.
Jak jeszcze można opóźnić odruch pytania AI?
W praktyce nie wystarczy powiedzieć dziecku: „najpierw pomyśl samodzielnie”. Dorośli też często wiedzą, co powinni zrobić, a jednak ręka sama sięga po smartfon. Dlatego warto wprowadzić ułatwienie tej decyzji – małe, fizyczne przeszkody.
Jednym z najprostszych rozwiązań jest zasada kartki. Zanim dziecko zapyta AI, musi zapisać trzy własne pomysły, nawet jeśli są słabe. Dzięki temu uruchamia proces myślenia. Dopiero potem może np. opowiedzieć swoje pomysły AI i poprosić o krytykę, wykazanie słabych punktów, lub uzupełnienie, rozwinięcie.
Kolejny pomysł to wprowadzenie technicznego progu przed wejściem do szczególnie kuszących aplikacji. Istnieją już narzędzia, które działają właśnie w ten sposób:zatrzymują użytkownika na chwilę przed jej otwarciem. Aplikacja one sec wymusza krótką pauzę i oddech przed wejściem do wybranej aplikacji. ScreenZen pozwala ustawić opóźnienie, które może się wydłużać przy kolejnych próbach wejścia, a także wyświetlać pytania w rodzaju: „Czy to naprawdę jest teraz potrzebne?”. Istniały też rozwiązania, które wymagały wykonania łamigłówki przed odblokowaniem aplikacji.
Wystarczy zainstalować taką aplikację i w ustawieniach jako aplikację „opóźniana” dodać Chata GTP, czy innego agenta AI, z którego na smartfonie korzysta wasze dziecko, nastolatek, a może wy sami?
