Planowałyśmy rozmowę o tym, jak dorośli się kłócą, w domu i w sieci, i czego uczą się z tego dzieci. W sobotę w Krakowie padły strzały i rozmowa potoczyła się inaczej. Ola była wtedy w Krakowie i to, co zobaczyła i usłyszała, okazało się najlepszą ilustracją tematu. Dzieci uczą się od nas, jak się spieramy, a także jak reagujemy na przemoc i jak o niej mówimy.
Pytanie na początek
Zanim przejdziemy dalej, zadajmy sobie jedno pytanie. Gdyby twoje dziecko przeczytało twoje publiczne posty i komentarze w mediach społecznościowych, co by pomyślało?
Warto spojrzeć na to z dwóch stron. Najpierw jak czytając twoje słowa czułoby się przypadkowe dziecko, które trafia na wpisy obcego dorosłego. Potem jak zareagowałoby, co by poczuło i pomyślało twoje dziecko, które wie, że autorem jest mama albo tata. Od tego pytania powinna się zaczynać każda rozmowa o tym, jak dzieci zachowują się w Internecie. Także o tym, jak reagują, gdy są świadkami przemocy albo boją się, że przemoc może spotkać je same.
To my, dorośli najbliżsi dziecku, tworzymy otoczenie, w którym jego układ nerwowy może się wyregulować. Kolejny raz widzimy, że poczucie bezpieczeństwa dziecka zależy przede wszystkim od nas.
Rozmowa w tramwaju
W sobotę, 7 listopada 2026 uzbrojony mężczyzna strzelał do ludzi na Rynku Głównym. Kilka osób zginęło, kilkanaście zostało rannych. Wkrótce potem Ola jechała krakowskim tramwajem. Ktoś głośno rozmawiał przez smartfon i relacjonował rozmówcy, jak wygląda sytuacja w mieście. Słyszał to cały tramwaj: dorośli i dzieci. W pewnej chwili padło zdanie: „A dlaczego on w ogóle przyjechał do Krakowa? Przecież w Warszawie ma tyle osób, z którymi mógł zrobić porządek”.
To zdanie dobrze pokazuje, gdzie jesteśmy. Spór społeczny czy polityczny przestaje być sporem na argumenty. Ludzie o innych poglądach stają się wrogami, a do wroga można „wysłać mordercę”. Przy okazji przyzwyczailiśmy się do tego, że ktoś obgaduje,nierzadko wulgarnie, innych przez smartfon w pociągu czy tramwaju, a słucha tego trzydzieści osób. Coraz częściej reagujemy na to obojętnością. Dzieci, które to słyszą, obojętne nie są. One się uczą.
Lalka Bobo, tylko na dużo większą skalę
To, co dzieje się dziś w przestrzeni publicznej i w sieci, przypomina słynny eksperyment Alberta Bandury z lat 60. XX wieku. Dzieci obserwowały dorosłego, który znęcał się nad Bobo, nadmuchiwaną lalką wysokości mniej więcej półtora metra. Lalka była obciążona u dołu, więc po każdym uderzeniu wracała do pionu, a do tego była kolorowa i sympatyczna. Dorosły kopał ją i okładał. Gdy dzieci zostawały potem same z lalką, wiele z nich powtarzało te zachowania, często bardzo dokładnie (Bandura i in., 1961).
W kolejnym badaniu Bandura sprawdził, co się dzieje, gdy dzieci widzą skutki takiego zachowania. Jeśli dorosły był za agresję karany, dzieci rzadziej go naśladowały. Jeśli agresja uchodziła mu na sucho, naśladowały ją chętniej (Bandura, 1965).
To samo dzieje się, gdy przy dzieciach pochwalamy przemoc, usprawiedliwiamy ją, używamy wulgaryzmów albo „wysyłamy” kogoś do Warszawy, żeby tam „zrobił porządek”. Może nam się wydawać, że dziecko bawi się swoimi rzeczami, a nastolatek nie słucha, bo siedzi w smartfonie. Słyszą jednak wszystko. I wyciągają wniosek, że skoro rodzice tak mówią, takie zachowanie jest w porządku, a może nawet pożądane.
Dobrze to widać w danych. W badaniu NASK „Nastolatki 3.0” ponad połowa nastolatków (51,3%) uznała, że osoby obrażające innych w internecie są bezkarne. Cztery lata wcześniej sądziło tak 36% (NASK, 2023). To dokładnie lekcja z eksperymentu z lalką Bobo: skoro nikt nie ponosi konsekwencji, można.
Skąd przedszkolak zna te słowa
Nauczyciele i wychowawcy z zespołów przedszkolno-szkolnych mówią nam wprost o wysypie wulgaryzmów u bardzo małych dzieci. Zdarza się, że słownictwo kilkulatka składa się z nich w dużej części. Małe dzieci mają niewielki zasób słów i uczą się ich głównie, naśladując otoczenie. Trzeba więc zapytać uczciwie: skąd to przyniosły?
Nie zrzucajmy wszystkiego na Internet. Wiemy, że nawet małe dzieci, które nie powinny mieć smartfonów, a tym bardziej kont w mediach społecznościowych, oglądają patostreamy. Warto też sprawdzić, czy nie trafiają na treści true crime, w których okrutne zbrodnie bywają pokazywane jako fascynujące, a sprawca wygląda jak bohater. Choć część tym materiałów jest ironiczna, małe dziecko nie rozpoznaje sarkazmu czy ironii.
To jednak my daliśmy dzieciom smartfony. To po pierwsze. Po drugie: to, jak sami się zachowujemy, ma na nie większy wpływ niż to, co oglądają na ekranie. Jesteśmy przy nich na żywo, trójwymiarowi, każdego dnia.
Jak mówić z dzieckiem o tragedii
Niedawno rozmawiałyśmy o tym, jak mówić z dziećmi o zagrożeniach. Nagrałyśmy webinar – który jak widać jest wciąż aktualny.
Przygotowałyśmy też półtoragodzinny e-learning z praktycznymi zadaniami dla dorosłych (można się nań zapisać. Dla osób indywidualnych 39PLN, dla grup od 800PLN – kontakt przez biuro @ edukacja-zdrowotna.pl)
Obraz tego, co działo się w mediach po sobotnim ataku, był pigułką wszystkiego, przed czym wtedy ostrzegałyśmy. Klikalne tytuły, nakręcanie emocji, ciągłe powtarzanie tych samych informacji i skupienie na sprawcy.
Z dzieckiem warto rozmawiać inaczej. Nie róbmy ze sprawcy bohatera i nie powtarzajmy jego nazwiska. Mówmy o faktach i o tym, że za przemoc ponosi się konsekwencje.
I mówmy o ludziach, którzy pomogli. Takich historii z soboty jest wiele.
Policjanci. Napastnika powstrzymali dwaj funkcjonariusze, Jakub Kulik i Artur Morański. Zrobili to z narażeniem życia i obaj zostali ciężko ranni. Gdy pojawił się apel o krew dla jednego z nich, odzew był tak duży, że krakowskie centra krwiodawstwa szybko się zapełniły. To też warto powiedzieć dziecku: tysiące zwykłych ludzi od razu chciały pomóc, choć nie były na miejscu.
Chirurdzy z restauracji obok. Prof. Michał Pędziwiatr, kierownik II Katedry Chirurgii Uniwersytetu Jagiellońskiego, i dr Mateusz Wierdak jedli obiad z rodzinami niedaleko Rynku. Gdy padły strzały, schronili się w aptece. Kiedy ucichło, pobiegli do rannych. Dr Wierdak bez rękawiczek i bez sprzętu tamował krwotok z rany klatki piersiowej jednego z policjantów. Prof. Pędziwiatr powiedział później, że ranny funkcjonariusz nie doczekałby przyjazdu karetki. Sam zajął się pozostałymi rannymi: okrywał ich, żeby się nie wychłodzili, i zadzwonił do szpitala, w którym policjant miał największe szanse na przeżycie. Lekarze zajęli się też rannym napastnikiem, bo obowiązkiem lekarza jest ratować każde życie. Zapytani o bohaterstwo, odpowiadali skromnie: „Nie czujemy się bohaterami, ale zrobiliśmy wszystko, co zrobiłby ratownik na miejscu takiego zdarzenia”. Podkreślali też, że pomagali policjanci z apteczkami z radiowozów i zwykli przechodnie.
Pielęgniarka na weekendowych zakupach. Pani Iwona, pielęgniarka ze szpitala w Jarocinie, przyjechała z rodziną do Krakowa na weekend. Gdy usłyszała, co się dzieje, zbiegła na dół i zaczęła pomagać rannym. Prowadziła resuscytację, a kobiecie postrzelonej w brzuch podała kroplówkę. Córka długo nie mogła się do niej dodzwonić, bo pani Iwona była przy poszkodowanych.
Turyści z Dublina. Sześcioro członków dublińskiej Obrony Cywilnej przyjechało do Krakowa na weekend. Na początku myśleli, że słyszą fajerwerki. Gdy zrozumieli, co się dzieje, ruszyli do rannych jako jedni z pierwszych: prowadzili resuscytację i tamowali krwawienia.
Osoba wierząca zobaczy w tym opatrzność. Ktoś inny powie, że w dużym tłumie zawsze znajdą się ludzie, którzy potrafią realnie pomóc. Jedno i drugie warto powiedzieć dziecku: nawet w tragicznej sytuacji wokół są dobrzy ludzie, którzy chcą pomagać.
To także dobry moment na rozmowę z nastolatkiem, który nie wie, po co się uczy. Nigdy nie wiesz, kiedy twoja wiedza i umiejętności uratują komuś życie. Dlatego warto się uczyć i szukać swojej drogi.
Jeśli po tych wydarzeniach dziecko długo nie może się uspokoić, źle śpi albo boi się wychodzić z domu, porozmawiaj o tym z psychologiem szkolnym albo w najbliższej poradni.
Gdy ktoś przy dziecku namawia do przemocy
Co zrobić, gdy w przestrzeni publicznej ktoś agresywnie rozmawia przez smartfon, a obok są dzieci? Zareagować. Dziecko powinno zobaczyć, że inni dorośli się na to nie zgadzają.
Wiemy, że to czasem wymaga odwagi. Jeśli czujesz się niepewnie, poproś o wsparcie kogoś obok i powiedzcie to razem, głośno i wyraźnie. Chodzi o to, żeby dziecko zobaczyło, że dorośli nie akceptują takich zachowań.
W krakowskim tramwaju Ola zareagowała odruchowo. Podeszła do wyższego od siebie mężczyzny i powiedziała: „Czy namawia pan do morderstwa? Proszę natychmiast przestać”. Widziała wokół paraliż i strach. Miała za plecami innych ludzi, ale w tamtej chwili w ogóle o tym nie myślała. Mężczyzna przerwał rozmowę.
Nawet w bardzo trudnych sytuacjach mamy wybór. A to, jak potoczą się sytuacje niebezpieczne, w dużej mierze zależy od tego, jak zareagują dobrzy ludzie dookoła. Bądźmy tymi dobrymi ludźmi.
Nie dajmy się zastraszyć
Akty terroru i przemocy na ulicach działają wtedy, gdy przestajemy sobie ufać i zaczynamy unikać przestrzeni publicznej. Prowadzą do tego, że dobro schodzi do podziemia. Nie pozwólmy na to, także ze względu na dzieci, które patrzą, jak sobie z tym radzimy.
Zbieramy fundusze na poradnik dla rodziców o tym, jak mądrze towarzyszyć dzieciom w korzystaniu ze sztucznej inteligencji. Szczegóły zbiórki znajdziesz tutaj:
Pytania możesz zadawać w komentarzach pod nagraniem live’u.
Źródła
Bandura, A. (1965). Influence of models’ reinforcement contingencies on the acquisition of imitative responses. Journal of Personality and Social Psychology, 1(6), 589–595. https://doi.org/10.1037/h0022070
Bandura, A., Ross, D., & Ross, S. A. (1961). Transmission of aggression through imitation of aggressive models. Journal of Abnormal and Social Psychology, 63(3), 575–582. https://doi.org/10.1037/h0045925
NASK – Państwowy Instytut Badawczy. (2023). Nastolatki 3.0. Raport z ogólnopolskiego badania uczniów i rodziców. https://archiwum.nask.pl/download/30/4827/ThinkstatRAPORTnastolatki-30ONLINE.pdf
Pyżalski, J., Plichta, P., & Tomczyk, Ł. (2026). Polskie badanie EU Kids Online 2026. W stronę nowych wyzwań. Reprezentatywne badanie polskich uczniów i uczennic w wieku 10–16 lat. Wydawnictwo Naukowe UAM. https://doi.org/10.14746/amup.9788323245308
