To smartfony i inne urządzenia mobilne stały się nieodłącznym elementem życia nie tylko nastolatków.
To, co początkowo miało być narzędziem komunikacji, przerodziło się w nieustanny strumień bodźców, informacji i rozrywki dostępnych na wyciągnięcie ręki. Kompulsywne przewijanie ekranu to zjawisko, które dotyka coraz większej liczby młodych ludzi, wpływając na ich zdrowie psychiczne, rozwój społeczny i ogólne samopoczucie. Warto przyjrzeć się mechanizmom stojącym za uzależniającym charakterem przewijania ekranu.
Niekończąca się rolka emocji
Dlatego Twoje dziecko nie może oderwać wzroku od ekranu
Podczas przewijania ekranu w mózgu aktywuje się układ nagrody, uwalniając dopaminę – neuroprzekaźnik odpowiedzialny za uczucie przyjemności. Ten mechanizm jest podstawą wielu uzależnień behawioralnych. Układ nagrody jest szczególnie wrażliwy w okresie dojrzewania, co czyni nastolatki grupą wyjątkowo podatną na problematyczne wzorce korzystania z technologii.
Badacze zidentyfikowali kilka specyficznych wzorców przewijania ekranu. „Doom-scrolling” to kompulsywne przeglądanie negatywnych wiadomości i treści. Termin ten łączy angielskie słowo „doom” (zguba, zagłada) z czynnością przewijania. Norweskie badaczki Brita Ytre-Arne i Hallvard Moe definiują doomscrolling jako zjawisko łączące niepokojące treści ze szczególnym sposobem korzystania ze smartfonów, prowadzące do emocjonalnego wyczerpania.
„Kindness-scrolling” polega na czytaniu i upowszechnianiu pozytywnych informacji i gestów dobroci. Badania wykazują, że ten typ przewijania nie wiąże się z negatywnymi konsekwencjami emocjonalnymi, w przeciwieństwie do doom-scrollingu.
„Binge-scrolling” to intensywne, wielogodzinne przeglądanie treści w krótkim czasie. Termin pochodzi od angielskiego słowa „binge”, oznaczającego wykonywanie czynności w ekstremalny sposób. Badania pokazują, że binge-scrolling często służy jako sposób radzenia sobie z nudą poprzez przekierowanie uwagi na inne bodźce.
Algorytmy platform społecznościowych są zaprojektowane tak, aby maksymalizować czas spędzany przez użytkowników na przewijaniu. Najbardziej jaskrawym przykładem jest algorytm TikToka, który automatycznie wyświetla kolejne filmy, utrudniając zakończenie sesji przeglądania.
Cyfrowy ślad na młodym mózgu
Co nauka mówi o wpływie przewijania na rozwój nastolatka
Mózg nastolatka znajduje się w kluczowym okresie rozwoju. Nadmierna ekspozycja na szybko zmieniające się bodźce podczas przewijania ekranu zakłóca naturalne procesy rozwojowe, takie jak przycinanie połączeń neuronalnych i mielinizacja*.
Jednak media społecznościowe wykorzystują mechanizm zmiennej nagrody – czasami przewijanie przynosi coś interesującego, czasami nie. Ta nieprzewidywalność stymuluje uwalnianie dopaminy w układzie nagrody mózgu, co prowadzi do uzależnienia.
Intensywne korzystanie z mediów społecznościowych wiąże się ze zmianami w strukturze i funkcjonowaniu mózgu w obszarach odpowiedzialnych za samoregulację i przetwarzanie nagród. Zmiany te są szczególnie widoczne u nastolatków wykazujących objawy problematycznego korzystania ze smartfonów.
Ciągłe przełączanie uwagi podczas przewijania ekranu prowadzi do fragmentacji poznawczej – stanu, w którym zdolność do głębokiego przetwarzania informacji, krytycznego myślenia i tworzenia trwałych wspomnień jest osłabiona. Nastolatki często przełączające uwagę między różnymi mediami cyfrowymi wykazują gorsze wyniki w zadaniach wymagających koncentracji.
Badania wykazały silną korelację między czasem spędzanym na korzystaniu z mediów społecznościowych, a wzrostem objawów depresji i myśli samobójczych wśród nastolatków. Nastolatki spędzające ponad 5 godzin dziennie na urządzeniach elektronicznych mają o 71% większe prawdopodobieństwo wystąpienia czynników ryzyka samobójstwa w porównaniu z tymi, którzy spędzają na nich mniej niż godzinę dziennie.
Przewijanie ekranu, szczególnie wieczorem, zakłóca sen poprzez hamowanie produkcji melatoniny – hormonu regulującego sen. Niedobór snu prowadzi do zaburzeń nastroju, problemów z koncentracją i osłabienia funkcji poznawczych.
Kiedy przewijanie staje się problemem
Sygnały ostrzegawcze, których żaden rodzic nie powinien ignorować
Kluczowe sygnały ostrzegawcze problematycznego korzystania z mediów społecznościowych:
- dominacja – ciągłe myślenie o mediach społecznościowych
- zmienność nastroju – korzystanie z mediów społecznościowych w celu ucieczki od problemów
- przywiązanie – potrzeba spędzania coraz więcej czasu online
- objawy odstawienia – niepokój lub rozdrażnienie przy braku dostępu do telefonu
- konflikt – zaniedbywanie obowiązków i relacji z powodu mediów społecznościowych
- nawrót – nieudane próby ograniczenia korzystania z technologii
Dodatkowe sygnały ostrzegawcze:
- zaniedbywanie obowiązków szkolnych i aktywności fizycznej
- trudności z koncentracją podczas rozmowy lub wykonywania zadań
- drażliwość przy ograniczeniu dostępu do telefonu
- problemy ze snem
- spadek zainteresowania dotychczasowymi aktywnościami
- ukrywanie rzeczywistego czasu spędzanego na telefonie
Badania pokazują, że 50% nastolatków czuje się uzależnionych od swoich urządzeń mobilnych, a 72% odczuwa potrzebę natychmiastowego reagowania na powiadomienia.
Jednak cyfrowa równowaga zamiast cyfrowej abstynencji
Jak pomóc nastolatkowi zbudować odporność cyfrową
Całkowite odcięcie nastolatków od technologii nie jest realistyczne. Kluczem jest wspieranie młodych ludzi w budowaniu zdrowych nawyków i właściwych zasad korzystania z technologii.
Aktywne pośrednictwo rodziców – polegające na rozmowie z dziećmi o ich doświadczeniach online i wspólnym ustalaniu zasad – jest skuteczniejsze niż ścisła kontrola. Nastolatki, które otrzymują wsparcie i wskazówki od rodziców dotyczące korzystania z technologii, są mniej narażone na jej negatywne skutki.
Strategia cyfrowego postu – krótkich, regularnych okresów odłączenia od technologii – pomaga w zmniejszeniu lęku związanego z odstawieniem i poprawia koncentrację. Nawet 15-minutowe przerwy od technologii co godzinę znacząco zmniejszają poziom stresu i poprawiają produktywność.
Ograniczenie czasu spędzanego przed ekranem do MNIEJ niż 2 godzin dziennie zmniejsza ryzyko depresji i myśli samobójczych wśród nastolatków. Jednak równie ważna jest jakość i cel tego czasu.
Tworzenie w domu stref wolnych od technologii – takich jak jadalnia czy sypialnia – pomaga w zmniejszeniu uzależnienia od urządzeń elektronicznych i poprawia jakość relacji rodzinnych. Rodzice, którzy sami modelują zdrowe korzystanie z technologii, mają większy wpływ na zachowania swoich dzieci.
Detoks cyfrowy – okres 3-4 tygodni znacznego ograniczenia korzystania z urządzeń elektronicznych – może pomóc w resetowaniu wrażliwości układu nerwowego na bodźce cyfrowe, prowadząc do poprawy nastroju, snu i koncentracji.
Zamiast zakazywać nastolatkom korzystania z mediów społecznościowych, rodzice powinni angażować się w ich cyfrowe życie, ucząc ich krytycznego myślenia o treściach, które konsumują. Nastolatki, których rodzice aktywnie angażują się w ich doświadczenia online, są mniej narażone na negatywne skutki korzystania z mediów społecznościowych.
Poza przewijaniem
Jak wspierać cyfrową odporność i krytyczne myślenie u dziecka
Równie ważne jak ograniczanie czasu spędzanego przed ekranem jest rozwijanie u nastolatków umiejętności krytycznego myślenia i cyfrowej odporności – zdolności do świadomego korzystania z technologii.
Nastolatki, które potrafią krytycznie oceniać treści online i rozumieją mechanizmy działania algorytmów mediów społecznościowych, są mniej podatne na manipulację i uzależnienie. Edukacja medialna powinna być integralną częścią wychowania w cyfrowym świecie.
Nastolatki zachęcane do eksploracji, kreatywności i podejmowania ryzyka poza światem cyfrowym są bardziej odporne na negatywne skutki aplikacyjnej mentalności – tendencji do postrzegania świata przez pryzmat natychmiastowej gratyfikacji.
Osoby, które rozumieją komercyjne aspekty mediów społecznościowych – w tym to, jak platformy monetyzują ich uwagę i dane – są mniej podatne na manipulację i uzależnienie. Rozmowy z nastolatkami o finansowym tle platform społecznościowych pomagają im we właściwej analizie potrzeb i wprowadzeniu zasad higieny cyfrowej.
Młodzi korzystający z technologii we właściwy sposób (wiek, czas, działania/cel) np. do nauki, komunikacji z przyjaciółmi czy realizacji projektów – doświadczają mniej negatywnych skutków niż te, które korzystają z niej w sposób pasywny i bezcelowy. Kluczowe jest zachęcanie do celowego korzystania z technologii.
Rozwijanie umiejętności samoregulacji jest kluczowym elementem cyfrowej odporności. Nastolatki, które potrafią rozpoznać i zarządzać impulsami związanymi z korzystaniem z technologii, są mniej narażone na problematyczne korzystanie z mediów społecznościowych.
Pytania, które warto zadać nastolatkowi
budowanie dialogu zamiast konfrontacji
- Jak się czujesz po dłuższym czasie spędzonym na mediach społecznościowych?
- Co sprawia, że sięgasz po telefon, gdy czujesz się znudzony/zestresowany/samotny?
- Jakie treści w mediach społecznościowych sprawiają, że czujesz się dobrze, a jakie wywołują negatywne emocje?
- Czy zauważyłeś/aś, że niektóre aplikacje są zaprojektowane tak, aby trudno było przestać ich używać? Jakie to techniki?
- Co byś robił/a z dodatkowym czasem, gdybyś mniej korzystał/a z telefonu?
- Jak myślisz, jak będzie wyglądało korzystanie z technologii za 5-10 lat? Jakie umiejętności będą potrzebne, aby dobrze funkcjonować w tym świecie?
- Czy zauważyłeś/aś, że niektórzy twoi znajomi korzystają z mediów społecznościowych w sposób, który wydaje się niezdrowy? Co o tym myślisz?
- Jak sądzisz, w jaki sposób media społecznościowe wpływają na twoje postrzeganie siebie i innych?
- Czy kiedykolwiek czułeś/aś potrzebę ograniczenia czasu spędzanego online? Co cię do tego skłoniło?
- Jakie strategie stosujesz, aby kontrolować czas spędzany na telefonie, gdy musisz się skupić na nauce lub innych ważnych zadaniach?
- Co według ciebie oznacza zdrowa relacja z technologią? Jak blisko jesteś tego ideału?
- Jak myślisz, dlaczego niektóre treści w mediach społecznościowych stają się wirusowe? Co to mówi o tym, co przyciąga naszą uwagę?
- Gdybyś miał/a doradzić młodszemu rodzeństwu lub kuzynowi, jak korzystać z mediów społecznościowych, co byś powiedział/a?
- Czy zauważyłeś/aś zmiany w swoim samopoczuciu lub zachowaniu, gdy spędzasz mniej czasu na telefonie? Jakie to zmiany?
- Jak sądzisz, w jaki sposób twoje obecne nawyki korzystania z technologii mogą wpłynąć na twoją przyszłość?
Budowanie cyfrowej odporności
W świecie, gdzie technologia rozwija się szybciej niż nasza zdolność do adaptacji, gdzie algorytmy konkurują o naszą uwagę, a przewijanie ekranu stało się niemal odruchem, łatwo jest popaść w skrajności – albo demonizować technologię jako źródło wszelkiego zła, albo bezkrytycznie ją przyjmować jako nieunikniony aspekt współczesnego życia.
Prawda, jak zwykle, leży gdzieś pośrodku. Technologia cyfrowa oferuje bezprecedensowe możliwości – dostęp do informacji, połączenie z ludźmi na całym świecie, narzędzia do nauki, tworzenia i ekspresji. Jednocześnie niesie ze sobą realne zagrożenia – uzależnienie, izolację społeczną, problemy ze zdrowiem psychicznym.
Naszym zadaniem jako rodziców, wychowawców wspieranie młodych ludzi w rozwijaniu „cyfrowej odporności” – zdolności do korzystania z technologii w sposób, który wzbogaca ich życie, zamiast je zubażać.
Kluczowe elementy tej odporności to:
- świadomość – zrozumienie, jak technologia wpływa na nasze myśli, emocje i zachowania
- samoregulacja – zdolność do kontrolowania impulsów związanych z korzystaniem z technologii
- krytyczne myślenie – umiejętność oceny wiarygodności i wartości treści online
- równowaga – utrzymywanie zdrowej proporcji między aktywnościami online i offline
- celowość – korzystanie z technologii w sposób, który służy naszym celom i wartościom
Mądrość cyfrowa oznacza nie tylko umiejętność korzystania z technologii, ale także zdolność do podejmowania mądrych decyzji dotyczących jej wykorzystania.
Marc Prensky
Ta mądrość nie przychodzi automatycznie – musi być kultywowana poprzez refleksję, dialog i praktykę. Wymaga od nas wszystkich – zarówno dorosłych, jak i młodzieży – ciągłego uczenia się, adaptacji i krytycznego myślenia.
Kolejne kroki w wiedzy: Warto przeczytać!
- Tik tok, rolki, shorty. Co robią z mózgiem twojego dziecka?
- Manipulacja w aplikacjach mobilnych dla dzieci – zagrożenia i zalecenia dla rodziców
- Blokada internetu na smartfonie dziecka?
Na prowadzonym przez nasz zespół portalu dla młodzieży pytam.edu.pl można zaproponować nastolatkowi następujące artykuły, które wspierają zdrowe nawyki :
- Jak szybko odstresować się?
- Odkryć świat na nowo – czy potrafisz naprawdę cieszyć się chwilą?
- Czy wiesz, że gdy śpisz Twój mózg się kąpie?
Raport Raport „Etat w sieci 3.0″, FEZiP 2022
*Mielinizacja to proces powstawania osłonki mielinowej wokół aksonów (wypustek komórek nerwowych), który jest kluczowy dla szybkiego przewodzenia impulsów nerwowych. Dzięki mielinizacji, impulsy nerwowe mogą przemieszczać się szybciej i sprawniej, co pozwala na efektywne funkcjonowanie układu nerwowego.
Bibliografia
- Alter, A. (2018). „Irresistible: The Rise of Addictive Technology and the Business of Keeping Us Hooked.” Penguin Books.
- Dunckley V. (2022). „Od nowa Wymieć śmieci z mózgów dzieci”, Wydawnictwo Wszystkich Świętych.
- Przybylski, A. K., & Weinstein, N. (2017). „A Large-Scale Test of the Goldilocks Hypothesis: Quantifying the Relations Between Digital-Screen Use and the Mental Well-Being of Adolescents.” Psychological Science, 28(2), 204-215.
- Twenge, J. M., & Campbell, W. K. (2018). „Associations between screen time and lower psychological well-being among children and adolescents: Evidence from a population-based study.” Preventive Medicine Reports, 12, 271-283.
- Livingstone, S., Mascheroni, G., & Staksrud, E. (2018). „European research on children’s internet use: Assessing the past and anticipating the future.” New Media & Society, 20(3), 1103-1122.
- Prensky M. (2001) Digital Natives Digital Immigrants, NCB University Press, Vol. 9 No. 5.
